شعر و ادب

مرحوم علامه بیرجندی، علاوه بر مقام رفیعش در علوم اسلامی، ادیب بلند پایه‌ای بود که به عربی و فارسی شعر می‌سرود و به «صافی» و «عاصی» تخلص می‌کرد و دیوان شعرش قریب دو هزار بیت است.

برخی از کتابهای ادبی ایشان عبارتند از: 
ارجوزة فی النحو 
دیوان اشعار: که توسط فرزندش آیت­الله شیخ محمدحسین آیتی ضیائی گرد­آوری شده است.



مقدمه:

قرن چهاردهم هجری، یکی از سده‌ های پرافتخار و درخشان حیات اسلام است. در این قرن شاهد شکوفایی درخت علم و دانش و باروری شجره طیبه دین، در سراسر ممالک اسلامی هستیم. کشور ما نیز در این قرن، نظاره ­گر وجود عالمان بسیار و چهره ‌های ماندگار در شهرهای کوچک و بزرگ خویش بوده است. از جمله ایشان فقیه محدث رجالی، ادیب شاعر متکلم، جامع معقول و منقول، علامه آیت­الله شیخ ابوالحسن محمدباقر قائنی بیرجندی است که نام و آثار وی هماره جاودان خواهد ماند. اینک در این مقال کوتاه، به شرحی گذرا از زندگانی سراسر تلاش و کوشش وی می‌پردازیم و اندکی از آگاهی و تعهد و مسئولیت وی را باز می‌نمانیم.

خاندان:

خانواده وی، بیت علم و فضیلت و خاستگاه علمای خدمتگزار دین بود. اجدادش همه - از طرف پدر و مادر - از علمای معروف به زهد و تقوا و دوری از ستمگران و سختگیری بر ایشان بوده‌اند. پدرش مولا محمدحسن قائنی، یکی از علمای مشهور منطقه بیرجند و استاد بسیاری از عالمان پس از خویش بوده است.نیایش مولا علی محمد شریف علوی فاطمی (د. 1149 هـ. ق) ملقب به اشرف الشرفاء و جد اعلایش علامه ملا محمدباقر، از شاگردان علامه مجلسی و گویا مجاز از وی و شیخ حر عاملی بوده است. وی کتابخانه عظیمی داشت، که در فتنه ترکمانها - در اواخر دولت صفوی - به آتش کشیده شد و بسیاری از نفایس آن به یغما رفت و در هرات و بخارا به معرض فروش گذاشته شد، و شاید اجازه ملا محمدباقر، از علامه مجلسی و شیخ حر عاملی نیز در آن آتش سوزی از بین رفته باشد. برادران علامه بیرجندی نیز از علما و دانشمندان بوده ‌اند. برادر بزرگش آقا شیخ محمدابراهیم قائنی، برادر دیگرش شیخ محمدتقی قائنی ادیب، فاضل و شاعر - متخلص به «شعله» - و برادر دیگرش حاج ملا محمدعلی است. مادر ایشان نیز از خانواده علم و فضیلت و دختر مولا محمدحسین عسکری قائنی بوده است.

ولادت:

شیخ محمد باقر آیتى معروف به گازارى ازنوابع روزگار بود. در ربیع الاول سال 1276 قمرى (1238 شمسى) در خانواده اصیل و با سابقه علمی در روستای گازار از توابع شهرستان بیرجند متولد شد و پس از پایان تحصیلات مقدماتى در بیرجند، قاین و مشهد، رهسپار نجف اشرف شد و درسال 1305 به بیرجند مراجعت نمود.

تحصیلات:

مرحوم بیرجندی، 12 ساله بود (1288 هـ . ق) که به سوی قائن حرکت کرد و در مدرسه جعفریه ساکن شد. و نزد برادرش حاج ملا محمدعلی و اساتید دیگر (همچون سید ابوطالب قائنی) ادبیات و معانی و بیان را تکمیل نمود. در همین زمان واقعه‌ای رخ داد که مسیر زندگی علمی وی را دگرگون ساخت: روزی مرحوم خانلرخان اعتصام الملک - که برای تعدیل مالیات قائنات و سیستان از طرف دولت مأمور شده بود - به مدرسه جعفریه رفت و از فضلا و طلاب مدرسه پرسشهایی نمود و جماعت فضلا از پاسخگویی عاجز شدند. در این میان تنها مرحوم شیخ محمدباقر - با کمی سن - از عهده جواب برآمد و پاسخهای کافی و شافی داد که نظر خانلرخان را به سوی خود جلب کرد و لذا ایشان را به مشهد مقدس اعزام نمود.

هجرت به مشهد مقدس:

علامه بیرجندی در سن 14 سالگی (1290 هـ . ق) به مدرسه میرزا جعفر رفت و در مدت چند سال، برخی از کتب فقهی و اصولی (معالم، قوانین و شرح لمعه) را نزد میرزا هدایت­الله مدرس ابهری و کتابهای شیخ انصاری (رسائل و مکاسب) را نزد شاگردان شیخ فرا گرفت که برخی از آنان عبارتند از:
حاج سید عبد­الصمد شوشتری؛ که نزد شیخ انصاری از مطول تا آخرین کتابهای فقهی و اصولی را تا واپسین روزهای زندگی شیخ خوانده بود. 
شیخ محمدتقی بجنوردی (د. 1314 هـ . ق) 
شیخ علی یزدی (د. 1311 هـ . ق) 
علامه سید مرتضی یزدی قائنی 
حکمت و فلسفه را نزد میرزا علی­رضا مدرس سبزواری و علوم تجدید و قرائت را در محضر ملا علی مزینانی آموخت. وی در این مدرسه در کمال اعزاز و احترام بود و حجره مرحوم شیخ­الرئیس قاجار را بدو داده بودند و به توصیه اعتصام­الملک، رکن­الدوله، فرمانروای خراسان، و میرزا سعیدخان، متولی آستان قدس، کمال احترام را بدو می‌کردند. استاد وی، میرزا هدایت­الله ابهری بارها گفته بود: من درس را تنها برای ایشان می‌گویم، زیرا که شیخ بهایی در عالم رؤیا سفارش او را به من فرموده است و گفت: او در آینده به مقاماتی عالی خواهد رسید. 

هجرت به نجف:

شیخ محمدباقر بیرجندی در 20 سالگی (1296 هـ . ق) رخت سفر به تن کرد و آهنگ نجف نمود. وی در حالی که فاضلی کوشا و درس خوانده بود و در فقه، اصول، کلام، فلسفه و ادبیات دستی توانا داشت، در حلقه درس اساتید نام­آور نجف شرکت جست و در فقه، اصول، درایه و رجال از محضر آنان استفاده‌های فراوانی برد.

اساتید:

استادان وی در نجف، عبارتند از آیات عظام: 
میرزا حبیب­الله رشتی (د. 1312 هـ . ق)، صاحب بدایع الأفکار و شرح الشرایع 
آخوند ملا محمدکاظم خراسانی (د. 1329 هـ . ق)، صاحب کفایه الأصول و شرح التبصره 
علامه شیخ هادی تهرانی (د. 1321 هـ . ق)، صاحب محجة العلماء 
فاضل ایروانی (د. 1306 هـ . ق) 
حاج میرزا حسین خلیلی طهرانی (د. 1326 هـ . ق)

هجرت به سامرا:

با ورود آیت ­الله میرزا شیرازی به سامراء 1293 هـ . ق، حوزه علمیه پر عظمت و با شکوهی در آنجا تشکیل گردید که چشم روزگار، مانند آن را کمتر دیده بود. صدها استاد و شاگرد از بام تا شام به تدریس، تحصیل و تألیف و تصنیف اشتغال داشتند، و این چیزی بود که دل هر دانشور فرزانه را به سوی خود جلب می‌کرد. از این روی، اکثر درس آموختگان نجف، پس از چندی راه به سامراء می‌سپردند تا از برکات وجودی میرزای شیرازی و شاگردان او بهره برند. مرحوم علامه شیخ محمدباقر بیرجندی در سال 1300 هـ . ق به سامراء رفت و سالیان چند در فقه و اصول از محضر فقیه فخر آفرین شیعه، حضرت میرزای شیرازی (د. 1312 هـ . ق)، بهره‌های فراوانی برد، و همزمان در علم حدیث و رجال از محضر محدث جلیل، میرزا حسین نوری (د. 1320 هـ . ق) - صاحب مستدرک - ، استفاده کرد و مورد توجه فراوان آن دو قرار گرفت. میرزای شیرازی که استعداد او را در فقه دید، بدو دستور داد که در این علم، کتاب بنویسد. و او به تألیف کتاب وثیقة­الفقهاء و ایضاح الطریق مشغول شد. زمانی که جلد اول آن به پایان رسید، تقدیم محضر میرزا نمود و ایشان پس از آنکه یکی دو ماه آن را مطالعه فرموده بود، او را تحسین کرد و با تأکید و تکرار بدو گفت: «بنویس! بنویس!»

مهاجرت به بیرجند:

علامه شیخ محمدباقر بیرجندی، پس از رسیدن به مقام عالی اجتهاد و کسب اجازات متعدد اجتهادی و روایتی از اساتیدش در 30 سالگی (1305 هـ . ق) رهسپار حج بیت­الله الحرام و مدینه منوره شد و پس از بازگشت از سفر حج، به سوی زادگاه خویش بازگشت و در آنجا رحل اقامت افکند. در بیرجند پس از ازدواج، به تألیف و تصنیف، تدریس علوم دینی و تربیت شاگردان، افتاء و پاسخگویی به پرسشهای مردم، اقامه جمعه (که آن را واجب تعیینی می‌دانست) و جماعت پرداخت. همچنین منزل او محل رفع دعاوی و خصومات مردم و قضاوت شرعی بود و به عنوان حاکم شرع به اجرای احکام دین (مانند: طلاق زنانی که شوهران آنها مفقود شده بودند) می‌پرداخت، و البته در اواخر عمر شریفش از قضاوت دوری می­کرد.

مناظره با ملا ابراهیم حنفی:

در روزهای نخست ورود مرحوم علامه بیرجند به زادگاهش، روزی در مجلس امیر علم - حاکم بیرجند - بین معظم له و ملا ابراهیم حنفی - که از افاضل علمای عامه و معروف به احاطه بر کلام و جَدَل بود - در مسائل امامت و مباحث دیگر، بحثی در گرفت و به پیروزی وی بر ملا ابراهیم بینجامید. و این واقعه سبب شهرت مرحوم علامه در اوساط علمی و نزد مردم شد. همه مردم منطقه قائن و بیرجند و مردمان افغانستان - از سنی (حنفی) و شیعه - در مسائل مذهبی، بدو مراجعه می‌کردند و او بر حسب هر یک از مذاهب فتوا صادر می‌کرد و در خطابات رسمی از سوی علمای هرات و دولت افغانستان، از او به «مفتی الفریقین» تعبیر می‌شد. وی عقیده داشت هر کس باید برای روز جهاد، آماده باشد و واجب است فنون نظامی را فرا گیرد و لذا هر روز تفنگش را بر می‌داشت و با گروهی از بزرگان و رؤسای شهر به صحرا می‌رفتند تا تمرین تیراندازی بنمایند و فنون رزم را فرا گیرند. حتی به برخی از جوانان، از زکات و حقوق شرعی مالی می‌پرداخت تا در تیراندازی استاد ماهر شوند و به گروهی دیگر آموزش دهند. همچنین دو نفر از کسانی که در تیراندازی کار با سلاح گرم مهارت داشتند استخدام کرده بود، که خبر این حرکت و اقدام در چند شماره روزنامه «حبل­المتین» درج شد.

تدریس:

او همه روزه به تدریس فقه و اصول می‌پرداخت و از این رهگذر، گروه بسیاری از فضلای قائن و بیرجند را در دامان خویش پروراند، که برخی از ایشان عبارتند از: 
آیت­الله حاج شیخ محمدحسین آیتی بیرجند (1392 - 1310 هـ . ق)، صاحب بهارستان و مقامات معنوی 
آیت الله شیخ جواد عارفی بیرجندی

تألیفات:

از آن مرد بزرگ، کتابهای فراوانی در رشته‌های مختلف علوم اسلامی چون: فقه، اصول، حدیث، تفسیر، تاریخ، کلام، رجال و درایه، قرائت و تجوید، شعر و ادب، بر جای مانده که شمار آنها به 62 اثر می‌رسد و اکثر آنها به خط شریفش در کتابخانه مرحوم آیت­الله العظمی نجفی مرعشی موجود است. این آثار عبارتند از:

الف) فقه

چنانکه گذشت آن فقیه بزرگوار از 26 سالگی، به امر میرزای شیرازی دست به تألیف فقهی وثیقة الفقهاء زد و مورد تشویق و تحسین میرزا قرار گرفت. او به اندازه‌ای در فقه چیره­دست بود، که به گفته فرزندش آیت­الله شیخ محمدحسن آیتی؛ ایشان مىفرمود: «من می‌توانم مهمات مسائل - فقه از طهارت تا دیات - را با اشاره به فتاوای فقهای بزرگ بدون مراجعه به کتابهای فقهی از نو بنویسم». برخی از فتاوای فقهی ایشان عبارتند از: 
وجوب عینی نماز جمعه در زمان غیبت - که خود نیز آن را اقامه می­کرد - و وجوب جمع بین آن و نماز ظهر 
وجوب بقای بر تقلید از میّت اعلم 
جواز طلاق زنی که شوهرش غائب است. 
عدم تفصیل بین زمین و ساختمان در ارث زوجه 
فقر و عسر از موجبات فسخ نکاح است.

کتابهای فقهی ایشان عبارتند از: 
وثیقة الفقهاء: شرح بزرگ و استدلالی تبصرة المتعلمین علامه حلی است ، در دو جلد و تا پایان کتاب صوم. نسخه خطی آن در کتابخانه آیت­الله مرعشی موجود است. 
العین الباصرة شرح التبصرة
الرسالة الفرضیة: در مسئله «عول و تعصب» و ردّ بر عامه که نسخه اصل آن در کتابخانه آیت­الله مرعشی موجود است. 
منجزات المریض: درباره اینکه منجزات از اصل ترکه میت، خارج می‌شود. 
مجمع المسائل 
طلاق الحاکم زوجة الغائب 
صلاة الجمعة: او قائل به وجوب عینی نماز جمعه و وجوب جمع بین آن و نماز ظهر بود. 
نصح الاستغاثه فی الملاعین الثلاثة: در اثبات حرمت مواد افیونی، شراب و حشیش است. 
الرجعة فی النکاح: نسخه اصل آن به شماره 3410 در کتابخانه آیت­الله مرعشی محفوظ است. 
جامع الفقه
حاشیه بر جامع عباسی 
حاشیه بر ریاض المسائل (زهر الریاض) 
تزویج البکر: در اثبات اینکه هر یک از پدر و جد، ولایت استقلالی در تزویج باکره دارند. 
ازاحة­الربیة فی وجوب صلاة الجمعة فی زمن الغیبة 
الاعسار: درباره اینکه فقر مجوز فسخ نکاح است. نسخه اصل آن به شماره 3410 در کتابخانه آیت­الله مرعشی است. 
ارث الزوجة و الحبوة 
اجوبة المسائل الواردة من ماوراء­النهر 
رساله در جهاد: نسخه خطی آن در کتابخانه آیت­الله مرعشی است.

ب) اصول

۱. ایضاح الطریق و فص العقیق: این کتاب در محاکمه بین اصولیها و اخباریهاست و اینکه هر اصولی صحیح، اخباری است و هر اخباری صحیح، در عمل اصولی است. و مجتهد، در استنباط، هم به اصول و هم به اخبار نیاز دارد. این کتاب را بر میرزای شیرازی عرضه داشت و مورد پسند وی قرار گرفت. نسخه خطی آن به شماره 3418 در کتابخانه آیت­الله مرعشی، موجود است.
۲. حاشیه معالم الأصول 
۳. قطر الأمطار لمن أراد الاستنباط من کتب الأخبار 
۴. التحفة الغرویة: تقریرات بحث اصولی استادش علامه شیخ هادی طهرانی است. 
۵. شرح کتاب تهذیب الاصول علامه حلی: نسخه اصل آن در کتابخانه آیت­الله مرعشی است.

ج) حدیث

۱. رسالة فی فضیلة العلم و العلماء العالمین: نسخه خطی آن در کتابخانه آیت­الله مرعشی است. 
۲. نظم حدیث الکساء: این کتاب در سال 1343 هـ . ق به چاپ رسیده است. 
۳. ترتیب أخبار التهذیب و الاستبصار، و الفقیه و الکافی: در این کتاب، روایاتی را که مشایخ ثلاثه در غیر باب مناسب خود آورنده­اند، به جای خویش باز آورده است. 
۴. تصحیح وسائل الشیعة

د) تفسیر

۱. آیات الأحکام. نسخه خطی آن به شماره 3414 در کتابخانه آیت­الله مرعشی موجود است. 
۲. تفسیر القرآن الکریم (نا تمام)

هـ ) کلام و عقاید

اکفاء المکائد فی اصلاح المفاسد: رد بر صوفیه و بویژه فرقه گنابادی و پاسخ به ملا سلطانعلی گنابادی است که به چاپ نیز رسیده است.
الرد علی الشیخیة 
صمصام مهدی: در ردّ خان ملاخان هروی (ملا شمس هراتی رضوی) است.
لبّ­الخطاب فی ردّ شبهاب اهل الکتاب (فارسی): نسخه اصل آن به شماره 3411 در کتابخانه آیت­الله مرعشی است.
رساله در ردّ بابیه و بهائیه: نسخه اصل آن در کتابخانه آیت­الله مرعشی است. 
نور المعرفة: در اصول دین است و نسخه آن به شماره 3406 در کتابخانه آیت­الله مرعشی موجود می‌باشد فصل الخطاب: در اثبات نبوت خاصه از کتابهای آسمانی است. 
بدایة المعرفة: در اصول دین می‌باشد و نسخه اصل آن به شماره 3414 در کتابخانه آیت الله مرعشی موجود است. 

و) تاریخ

1. بغیة الطالب فی من رأی الامام الغائب (فارسی): 1342 هـ . ق به چاپ رسید.
2. تذکرة الطالب: ترجمه عربی بغیة الطالب است. 
3. الدرّة البیضاء فی تبدمن احوال اصحاب الکساء: نسخه خطی آن به شماره 3414 در کتابخانه آیت­الله مرعشی موجود است و درباره شرح احوال پنج تن آل عبا و عربی می‌باشد
4. الکبریت الاحمر فی شرائط المنبر: مکرراً در ایران و هند به چاپ رسیده و به فارسی است . این کتاب به زبان اردو نیز ترجمه شده و در سال 1343 هـ . ق در هند چاپ شده است و یکی از بهترین کتابها در موضوع آداب منبر به شمار می‌رود.
5. مفتاح الفردوس: در فضایل، مناقب، مقتل امام حسین می‌باشد. به زبان فارسی و به چاپ نیز رسیده است.
6. مکین الأساس فی احوال مولینا ابی الفضل العباس (فارسی): در پایان کبریت احمر به چاپ رسیده است.
7. وقایع الشهورد و الأعوام (فارسی): مکرر به چاپ رسیده است. 

ز) اجازات و رجال و درایه

1. الاجازة الوجیزة للدرة الفاخر العزیزة: اجازه‌‌ای است که به آیت­الله مرعشی در سال 1341 هـ . ق اعطا نموده است. 
2. الدرایة و الرجال (3جلد) 
3. ذخیرة المعاد فی الاجازة لأفلاذ الاکباد: اجازه‌ای است مفصل که در 1344 هـ . ق تألیف کرده و به شماره 3418 در کتابخانه آیت الله مرعشی موجود است.
4.رجال قائن: این کتاب در سال 1385 هـ . ق، از سوی انتشارات دانشگاه تهران به چاپ رسیده است.
5.الفوائد الرجالیه: نسخه خطی آن به شماره 1371 در کتابخانه آیت­الله مرعشی موجود است. 
6.الفوائد الطوسیة و الدروس الرجالیة: نسخه آن به شماره 3416 در کتابخانه مرعشی موجود است. 
7.الفوائد الکاظمیة (و جیزة المقال فی علم الرجال): نسخه آن به شماره 3415 در کتابخانه مرعشی موجود است.
8.الفوائد المکیة 
9.العوائد القرویة فی شرح الفوائد الغریة: این کتاب در سه جلد و شرح رجال استادش آقا سید ابوطالب قائنی است و جلد اول و سوم آن به شماره 3407 و 3408 در کتابخانه مرعشی موجود می‌باشد. 

ح) قرائت و تجوید

1. شرح نظم اللئالی (نوشته میرزا ابوالقاسم قاری): نسخه آن به شماره 3410 در کتابخانه مرعشی موجود است. 
2. القرائة و التجوید

ط) متفرقات

1. جنگ: نسخه آن به شماره 3412 در کتابخانه مرعشی موجود است. 
2. سفینة القماس و مدینة الریاش: به شماره 3409 در کتابخانه مرعشی موجود است 
3. الکشکول فی مستطرفات المعقول و المنقول 

ی) اخلاق و ادعیه و زیارات

1. الاخلاق (فارسی): نسخه آن به شماره 3414 در کتابخانه مرعشی موجود است. 
2. الرسالة الرجبیة (فارسی): در تشویق به زیارت مشاهد مشرفه - بویژه - مرقد مطهر امام رضا (ع) - در ماه رجب و شرح زیارت رجبیه و جامعه صغیره می‌باشد که در سال 1349 هـ . ق به چاپ رسیده است 
3. سیر و سلوک 
4. فاکهة الذاکرین: در ادعیه و زیارات است و در 373 صفحه در سال 1333 هـ . ق چاپ شده است.
5. منجی المستجیر (منجی المتحیّر) 

ک) شعر و ادب

مرحوم علامه بیرجندی، علاوه بر مقام رفیعش در علوم اسلامی، ادیب بلند پایه‌ای بود که به عربی و فارسی شعر می‌سرود و به «صافی» و «عاصی» تخلص می‌کرد و دیوان شعرش قریب دو هزار بیت است. برخی از کتابهای ادبی ایشان عبارتند از: 
ارجوزة فی النحو 
دیوان اشعار: که توسط فرزندش آیت­الله شیخ محمدحسین آیتی ضیائی گرد­آوری شده است.
یکی از اشعار وی این است:

تا به کی هستی گرفتار خیال تا به کی گویی صحیح او اعم تا به کی اوراق را بر هم زنی تا به کی این رنجهای بی قیاس صوت است این ای جناب مستطاب جمله وهم است و خیال است و بدع گر تو را معنی از آن مقصود و لب پس چرا آثار آن آثار زشت با خیال غیر حق این ای فلان گر که چشم باطنت بیند عیان آب این سوزان تر است از نار آن 
تا به کی مأنوس با این قیل و قال تا به کی این حرفها بافی به هم تا زاصل مثبت اندک دم زنی تا شود معلوم تو حال قیاس بی ثبات است همچو نقشی روی آب جمله مکر است و مکید است و خدع گر تو را مقصود از آن کشف حجب گند آن پر کرده هر بام و کنشت می‌رساند در جحیمت بی گمان آب این سوزان تر است از نار آن آب این سوزان تر است از نار آن  

مشایخ اجازه

مرحوم علامه بیرجندی از بسیاری از علمای شیعه اجازه روایت و اجتهاد اخذ کرده بود، که برخی از ایشان عبارتند از آیات عظام: 
محدث نوری، صاحب مستدرک الوسائل (د. 1320 هـ . ق) 
شیخ جعفر شوشتری (د. 1303 هـ . ق) 
شیخ هادی تهرانی (د. 1321 هـ . ق) 
شیخ محمد حسن مامقانی (د. 1323 هـ . ق) 
شیخ فضل­الله نوری (د. 1327 هـ . ق) 
میرزا محمدهاشم چهار سوقی اصفهانی (د. 1318 هـ . ق) 
حاج میرزا حسین خلیلی (د. 1326 هـ . ق) 
مولا محمد فاضل ایروانی (د. 1306 هـ . ق) 
سید اسماعیل صدر (د. 1337 هـ . ق)

خود نیز به بسیاری از علمای شیعه اجازه روایت بخشیده بود، که برخی از ایشان عبارتند از: 
سید علی مدد موسوی قائنی، شیخ محمدعلی اردوبادی، حاج ملا علی واعظ خیابانی، آیت­الله مرعشی نجفی، آیت­الله ابوالحسن مشکینی (صاحب حاشیه بر کفایه)، سید علینقی نقوی لکهنوی، فرزندش آیت­الله شیخ محمدحسین آیتی و سید حسن آل طه یزدی

بازماندگان:

از مرحوم آیت­الله شیخ محمدباقر بیرجندی، بجز تألیفات پر ثمر بسیار، نسلی صالح و عالم و نامدار به جای ماند که تا کنون در شهر بیرجند منشأ خدمات بوده‌اند. از آن جمله فرزند بزرگوار ایشان، حضرت آیت­الله حاج شیخ محمدحسین آیتی بیرجندی، جانشین پدر در تدریس و تألیف و خدمت به مسلمین بود. وی پس از خواندن ادبیات و سطوح در مشهد (نزد ملا عبدالجواد ادیب نیشابوری) و اصفهان (در محضر حاج سید علی نجف آبادی و حاج سید محمد نجف آبادی و میر محمدصادق خاتون آبادی) به نجف اشرف رفت و در درسهای فقه و اصول آیات عظام: سید ابوالحسن اصفهانی، آقا ضیاءالدین عراقی، شیخ محمدکاظم شیرازی و میرزای اصطهباناتی شرکت جست و به مقام اجتهاد نائل آمد و در 1343 هـ . ق به زادگاهش باز گشت و به اقامه جماعت، تدریس، تألیف، پرورش شاگردان و دستگیری درماندگان و نیازمندان پرداخت. وی در دوران اختناق رضاخانی، چراغ فروزان علم و دانش را روشن نگاه داشت و مجالس سوگواری و شعائر حسینی را احیا کرد و کتابهای بسیاری نگاشت، که عبارتند از: 
شرح کفایة الأصول 
دیوان شعر امام حسین (ع) 
در الفرید فی ماروی عن البسط الشهید 
بهارستان در تاریخ و تراجم رجال قائنات و قهستان (چاپ تهران) 
تذکره شعرای قهستان 
دیوان درّ غلطان 
فوائد العقول: در مسائل فقه و اصول 
مقامات معنوی (چاپ تهران) 
مقامات الأبرار: در پنج مجلد 
درّ المنظوم فی مقتل الامام المظلوم

فرزند او جناب آقای حاج شیخ کاظم آیتی، از روحانیون بیرجند می‌باشد و دامادهایش عبارتند از: برادر زاده‌اش مرحوم آیت­الله حاج شیخ محمدحسین نابغ آیتی (شخصیت علمی بیرجند در زمان معاصر) و استاد فقید مرحوم حجه الاسلام دکتر محمدابراهیم آیتی، نویسنده تاریخ اسلام، بررسی تاریخ عاشورا، گفتار ماه، تاریخ اندلس، و چند کتاب دیگر بوده‌اند.

وی در شب جمعه، پنجم ذی­القعده 1392 هـ . ق بدرود حیات گفت و در اغلب شهرهای خراسان و حوزه علمیه قم و حتی از سوی حکومت وقت در مسجد سلطانی مراسم بزرگداشت مقام علمی‌اش برگزار گردید و حوزه قم در غم فقدانش، یک روز تعطیل شد.

درگذشت:

سرانجام آن مرد بزرگ، پس از عمری تلاش و کوشش در راه اعلای کلمه حق، در شب جمعه 14 ذیحجة­الحرام سال 1352 هـ .ق در 76 سالگی چشم از جهان فرو بست. پیکر او را در مدرسه معصومیه غسل دادند. و پس از تشییعی کم نظیر، در مقبره مخصوص خویش به خاک سپردند. به دنبال اعلام خبر وفاتش، در بیشتر شهرهای ایران مجالس یادبودی برگزار شد و حوزه علمیه قم به سوگ نشست و آیت­الله مرعشی در مدرسه فیضیه مجلس با شکوهی منعقد ساخت.